Welcome to Chitwan Mutu Aspatal Pvt. Ltd, Bharatpur Chitwan
Emergency  Call at +056-598340
सामान्यतया हाम्रो मुटु प्रतिमिनेट ६० देखि १०० पटक घड्किन्छ । यद्यपि सुतेको अवस्थामा मुटुको चाल ६० भन्दा तल पनि झर्न सक्छ ।यस्तै, दौडेको समयमा, कुनै समस्यामा परेर आत्तिएको अवस्थामा, शारीरिक व्यायाम गरेको समयमा मुटुको चाल बढ्न जान्छ । यस्तो अवस्थामा हाम्रो मुटु प्रतिमिनेट १०० पटकभन्दा बढी पनि धड्किन सक्ने चिकित्सकहरु बताउँछन् ।

तर, सामान्य अवस्थामा पनि मुटुको चाल ६० भन्दा कम र १०० भन्दा बढी हुन्छ भने यो मुटुसम्बन्धी समस्या हो । चिकित्सकका अनुसार यस्तो समस्या एक हजार मानिसमध्ये १ जनामा देखिन्छ ।

शहीद गंगालाल हृदय केन्द्रका वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. रोशन राउतका अनुसार मुटुको चाल गडबडी हुनु पनि एक प्रकारको गम्भीर रोग हो । मुटुको चाल गडबडी हुँदा हृदयघात (हर्ट अट्याक) हुने सम्भावना धेरै हुन्छ ।

मुटु चल्नका लागि मुटुमा करेन्ट प्रवाह हुनुपर्छ । मुटुमा हुने साइनोस नोडले मुटुमा करेन्ट निकाल्छ । साइनोस नोडबाट निस्कने करेन्ट मुटुमा हुने विशेष प्रकारको तारबाट मुटुका कोठाहरुमा प्रवाह हुन्छ र मुटु चल्छ । यो प्रक्रियामा मुटुको चाल प्रतिमिनेट ६० देखि १०० पटक धड्किन्छ ।

काठमाडौंको ह्याम्स अस्पतालमा इपीएस आरएफए विधिअनुसार मुटुको चाल गडबडी भएका बिरामीको उपचार गरिँदै । तस्वीर सौजन्य– मुकुन्दप्रसाद काफ्ले

तर, कहिलेकाँही मुटुको करेन्ट उत्पादन हुने साइनोस नोड नहुँदा वा साइनस नोडलाई निस्क्रिय पारेर अन्य तत्वहरुले करेन्ट प्रवाह गरेमा र साइनोस नोडले उत्पादन गरेको करेन्ट नर्मल तारबाट प्रवाह भएमा मुटुको चालमा गडबडी हुन्छ ।

सामान्यतः मुटुको चाल गडबडीसम्बन्धी रोगका लागि मुटुको छेउमा एक प्रकारको डिभाइस (मेसिन) राख्ने गरिन्छ । जसलाई ‘पेसमेकर’ भनिन्छ । ब्याट्रीबाट चल्ने पेसमेकरले मुटुको धड्कनलाई नियमित बनाएर राख्छ ।

चिकित्सकका अनुसार पेसमेकर राखेका बिरामीले हरेक ६ महिनामा अनिवार्य रुपमा फलोअप चेकजाँच गराउनुपर्दछ । यस्तो जाँच पेसमेकरको अवस्था र उसको ब्याट्री ब्याकअपका विषयमा जान्न गरिन्छ । चिकित्सकहरुका निश्चित समयपछि यसको ब्याट्री पनि परिवर्तन फेर्नुपर्ने हुन्छ ।

समय–समयमा चेक–जाँच गरिरहनुपर्ने र ब्याट्री समेत फेर्नुपर्ने अवस्थाका कारण केही बिरामीले पेसमेकर प्रयोग गर्न झन्झट मान्ने गर्छन् । पेसमेकर प्रयोग गर्नुको सट्टा धेरैले आजीवन औषधि प्रयोग गर्ने विकल्प पनि रोजेका हुन्छन् ।

तर, मुटुको चालक गडबडीसम्बन्धी रोगका लागि एउटा नयाँ उपचार विधि पनि अब सफल विकल्प बनेको छ । नेपालमा यो उपचार विधि प्रभावकारी पनि भएको चिकित्सकहरुले बताउँदै आएका छन् । यो विधिको नाम हो-इपिएस आरएफए ।

यो विधिअनुसार उपचार गर्न न त बिरामीको मुटु नै चिर्नु पर्छ, न त बेहोस नै पारिन्छ । शहीद गंगालाल हृदय रोग केन्द्रका वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. रोशन राउत बिरामीसँग कुरा गर्दा गर्दै डाक्टरले यो रोगको उपचार गरिसकेका हुन्छन् । र, बिरामीले आफ्नो उपचार भइरहेको पत्तो पनि पाउँदैनन् ।

यस्तो उपचारका लागि थ्री डी म्यापिङ पद्दति अपनाइन्छ । जसअनुसार बिरामीको खुट्टाको नशाबाट २ ओटा तार मुटुसम्म पुर्‍याइन्छ । खुट्टाको नशाबाट मुटुमा तार पुर्‍याएर मुटुको चाल गडबडी हुने समस्याको समाधान गरिन्छ ।

सरकारी स्वामित्वको शहीद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रमा मात्रै २५ सय बिरामीले यो प्रविधिमार्फत उपचार गराइसकेका छन् ।

यो विधिबाट उपचार गराउने बिरामीले मुटुसम्बन्धी समस्याका लागि औषधी खानु पर्दैन ।

‘पहिला-पहिला मुटुको चाल गडबडी सम्बन्धि समस्याका बिरामीले कि जीवनभर औषधि खानुपर्थो कि त विदेश जानुपर्ने बाध्यता, तर अहिले हाम्रै अस्पतालमा बिरामीलाई वेहोस् नपारी, छाती नचिरी सधैका लागि निको पार्न सकिन्छ,’ डा.राउत भन्छन्, ‘इपिएस आरएफए प्रविधिबाट उपचार गरेपछि यो समस्याका बिरामीले जीवनभर औषधि खानुपर्ने बाध्यता रहदैन ।’

के हो इपिएस आरएफए प्रविधि ?

इपिएस आरएफए प्रविधि भनेको बिना अप्रेसन वेहोस् नपारी बिरामीको मुटुको चाल ठीक गर्ने उपचार हो । मुटुको चाल सामान्य अवस्थाभन्दा बढी भएमा उक्त समस्यालाई निको पार्न यो प्रविधिको प्रयोगद्वार उपचार गरिन्छ ।

इपिएस भनेको मुटुभित्र तार लगेर मुटुको चाल गडबडी गराउने तन्तु पत्ता लगाउने प्रविधि हो । यस्तै आरफएए भनेको मुटुको चाल गडबडी गराउने अनावश्यक तन्तुलाई विशेष तार मार्फत रेडियो फ्रिक्वेन्सी इनर्जी दिएर नष्ट गर्नु हो । इपिएस आरएफए प्रविधिमार्फत मुटुको चाल गडबडी गराउने तत्वलाई नष्ट गरिन्छ ।

डा.राउतका अनुसार खुट्टाको नशाबाट मुटुभित्र दुईवटा तार पुर्‍याएर उपचार गरिन्छ । उक्त तारलाई एक्सरे मेसिनबाट हेरेर मुटुभित्र रहेको चाल बढी गराउने तत्व पत्ता लगाइ नष्ट गरिन्छ ।

इपिएस आरएफए प्रविधिबाट मुटुको उपचार गर्दा बिरामीका छाती चिर्नु नपर्ने डा.राउतले बताए । यो प्रविधि नेपालमा भित्रिएसँगै मुटुको चाल आवश्यकता भन्दा बढी भएका बिरामीले जीवनभर औषधि खानुपर्ने बाध्यताबाट मुक्ति पाएको पनि डा.राउतको दावी छ ।

‘यो प्रविधि भित्रिनुअघि बिरामीहरुले नियमित औषधि सेवन गर्दै आएका थिए, औषधि खाँदा साइड इफेक्टहरु हुन्छन्, बिरामीले औषधि खान छुटाएमा फेरी समस्या बढ्छ,’ डा.राउत भन्छन्, ‘यो प्रविधिबाट उपचार गराउँदा छातीको अप्रेसन गर्नु पर्दैन । बिरामीहरु उपचार गरेको भोलिपल्टै घर फर्किन्छन्, उनीहरुको मुटुको चाल पूर्ण रुपमा निको हुन्छ, जीवनभर औषधि खानु पर्दैन ।’

डा.राउतका अनुसार यो प्रविधिबाट बिरामीको अवस्था हेरेर एक देखि १० घण्टासम्म समय लाग्ने गर्छ । यो उपचार विधिलाई अत्याधुनिक थ्री डी म्यापिङ सिस्टमबाट बिना शल्यक्रिया बिरामीको मुटुको चाल गडबडीको उपचार हुन्छ ।

गंगालाल अस्पतालले ६ वर्ष अघिदेखि नै सेवा शुरु गरेको थियो । सन् २००४ सालदेखि नै गंगालाल अस्पतालले साधारण प्रकारको मुटुको चाल गडबडीको उपचार बिना शल्यक्रिया गर्ने गरिएको डा.राउतले बताए ।

गंगालाल अस्पतालका डाक्टर मानबहादुर केसीले सन् २००४ मा नेपालमै बिना शल्यक्रिया मुटुको चाल गडबडीको उपचार शुरु गरेका थिए । तर सामान्य अवस्थाका बिरामीको एक्सरेमार्फत गरिने उपचारले जटिल अवस्थामा बिरामीको भने उपचार सम्भव थिएन ।

शहीद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रका वरिष्ठ मुटु रोग विशेषज्ञ तथा मुटुको चाल गडबडी सम्बन्धी विशेषज्ञ डा. रोशन राउत

डाक्टर राउतका अनुसार जटिल प्रकारको मुटुको चाल गडबडीको बिरामीलाई अन्य देशमा रेफर गर्नुपर्ने अवस्था थियो । गंगालाल अस्पतालमा ३ वर्ष अघि अत्याधुनि थ्री डी म्यापिङ सिस्टम आएपछि भने जटिल प्रकारको मुटुको चाल गडबडीका बिरामीले नेपालमै उपचार पाउँन थालेको डा.राउतले बताए ।

उनले भने, ‘गंगालाल अस्पतालमा थ्री डी म्यापिङ सिस्टम ३ वर्ष अघि ल्याइएको हो । यो प्रविधि आएपछि हामीले जतिल प्रकारका मुटुको चाल गडबडी भएका बिरामीलाई पनि सेवा दिन सकेका छौं ।’

गंगालाल अस्पतालमा मुटुको चाल गडबडीसम्बन्धी रोगका २५ सय बिरामीले बिना शल्यक्रिया मुटुको उपचार गराइसकेको डा.राउतको भनाइ छ । यस्तै थ्री डी म्यापिङ सिस्टम आएपछि यो प्रविधिबाट एकसय जनाको जटिल प्रकारको शल्यक्रिया गराइसकेको डा.राउतले बताए ।

उपचारको लागि दुईदिन मात्रै अस्पताल बस्नुपर्ने

बिना शल्यक्रिया गरिने यो प्रविधिको उपचार गर्न २ दिन अस्पतालमा भर्ना भएर बस्नुपर्ने डा.राउत बताउँछन् ।

‘जुन दिन बिरामीको उपचार गर्ने हो त्यहि दिन भर्ना गछौं र एकरात अब्जरभेसनमा राखेर भोलीपल्ट डिस्चार्ज गछौं,’ डा.राउतले भने, ‘बिरामीलाई वेहोस् नपारी उहाँसँग गफ गर्दागर्दै उपचार गछौं, भोलीपल्ट बिरामी निको भएर आफै हिडेर घर फर्कनुहुन्छ ।’

गंगालाल अस्पतालमा यो विधिबाट मुटुको चाल गडबडीको उपचार गर्ने बिरामीलाई ५० हजार देखि १ सय ७० हजारसम्म लाग्ने डा.राउतले बताए ।

मुटुरोग धेरै थरिका छन् । अस्पताल आएर मुटुरोगको पहिचान भएपछि कतिपय बिरामीले जीवनभर औषधि खानुपर्ने हुन्छ । तर इपिएस आरएफए प्रविधिबाट गरिने मुटुको चाल गडबडीको उपचार पनि बिरामीले एक महिना औषधि खाएपछि पूर्ण रुपमा निको हुने डा.राउत बताउँछन् ।

‘यो विधिबाट गरिने उपचार पश्चात बिरामीले मुटुरोगको औषधि एक महिना मात्रै खाए पुग्छ, अरु समस्या जस्तो जीवनभर औषधि खानु पर्दैन,’ डा.राउतले भने, ‘उहाँहरुले अन्य स्वस्थ व्यक्तिले जस्तै सामान्य रुपमा स्वस्थ भएर जीवन विताउन सक्छन् ।’

तीन वर्ष अघिदेखि जटिल प्रकारका मुटुको चाल गडबडीको बिना अप्रेसन थ्री डी म्यापिङ सिस्टमबाट गरिँदै आएको छ । जीवनभर औषधि खानु नपर्ने र रोग पूर्ण रुपमा निको हुने भएकाले यो प्रविधिबाट उपचार गराउने बिरामीको गंगालाल अस्पतालमा ठूलो चाप हुन्छ

गंगालाल अस्पतालमा १ वर्षसम्म लाइन

सन् २००४ देखि नेपालमा विना शल्यक्रिया मुटुको चाल गडबडीको उपचार शुरु भएको हो । यस्तै तीन वर्ष अघिदेखि जटिल प्रकारका मुटुको चाल गडबडीको बिना अप्रेसन थ्री डी म्यापिङ सिस्टमबाट गरिँदै आएको छ । जीवनभर औषधि खानु नपर्ने र रोग पूर्ण रुपमा निको हुने भएकाले यो प्रविधिबाट उपचार गराउने बिरामीको गंगालाल अस्पतालमा ठूलो चाप हुन्छ ।

गंगालाल अस्पतालमा मात्रै यो प्रविधिबाट उपचार गराउन चाहने बिरामीको वइटिङ लिस्ट ९ महिनादेखी एक वर्षसम्म रहेको डा.राउत बताउँछन् ।

उनी भन्छन्, ‘यो रोगका बिरामीहरु धेरै नै छन् कतिपयले यो विधिबाट उपचार नगराइ औषधि खाएर पनि बस्छन्, गंगालामा उपचारको लागि पालो कुरेर बस्नेहरुको लिस्ट एकवर्षको लागि प्याक भइसक्यो ।’

गंगालाल अस्पतालमा एक महिनामा ५० जना बिरामीको यो विधिबाट उपचार हुने गरेको डा.राउतको भनाइ छ । यसरी हेर्दा हाल गंगालाल अस्पतालमा विना शल्यक्रिया मुटुको चाल गडबडीको उपचारका लागि ६ सय बिरामीहरु पालो कुरेर बसेका छन् ।

नेपालमा गंगालाल अस्पताल बाहेक ह्याम्स हस्पिटल र नोबल हस्पिटलमा पनि यो विधिबाट उपचार हुने गरेको छ । ह्याम्स अस्पतालले केही दिनअघि मात्रै ५० जना मुटुको चाल गडबडी सम्बिन्ध रोग भएका बिरामीको उपचार सफल भएको भन्दै खुसीयाली समेत मनाएको थियो ।

ह्याम्स अस्पतालमा पनि डा रोशन राउतको नेतृत्वमा मुटुको चाल गडबडीको उपचार हुदै आएको छ ।

खासगरी मुटु रोग तीन प्रकारका हुन्छन् । बच्चा, वयष्क र प्रौड एवं पाको व्यक्तिलाई लाग्ने ।

पछिल्लो समय मुटु रोगको समस्या बोकेर बसेका युवाको संख्या पनि निकै ठूलो छ । २५ बर्षभन्दा कम उमेरका तन्नेरी समेत मुटु रोगको जोखिममा छन् । कतिपय उपचार गराइरहेका छन् । कति जटिल शल्यक्रियाको अवस्थामा गुजि्ररहेका छन् ।

यसको अर्थ के भने, मुटु रोग भन्नसाथ कुनै उमेर समूहमा लाग्ने होइन । बुढापाकालाई मात्र मुटु रोग लाग्छ भन्ने होइन । नवजवानलाई पनि यो रोगले गलाउन सक्छ ।

कसरी थाहा पाउने ?

आफुलाई मुटु रोग छ कि ? यो प्रश्नको उत्तर दिन हाम्रो शारीरिक अवस्था नियाल्नुपर्छ । मुटु रोग लागेको अवस्थामा मुटुको देव्रे भाग दुख्ने गर्छ । त्यसपछि यो दुखाई सरेर देव्रे च्यापुसम्म पुग्छ ।

मुटुमा समस्या भएकालाई सामान्य काम गर्न पनि गाह्रो हुन थाल्छ । गह्रौ काम गर्दा दुखाईको मात्रा बढेर जान्छ । यस्तो अवस्थामा हिँडडुल गर्न पनि गाह्रो हुने गर्छ ।

पहिले तीन तला सिंढी चढ्दा पनि केही नहुनेलाई एक तला पार गर्न गाह्रो पर्छ भने उसलाई कुनै न कुनै खालको मुटु रोग लागेको हुन सक्छ । मुटुको समस्या भएका मानिसलाई सामान्य काम गर्दा पनि अत्याधिक थकाईको अनुभुति हुन्छ ।

हृदयघात हुनुभन्दाअघि छातीमा सहन नसक्ने पीडा हुन्छ । यसका साथै पेटको माथिल्लो भाग दुख्ने, अत्याधिक पसिना बग्ने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुन जस्ता समस्या हुन्छन् । यस्तो समस्या भएमा तत्काल चिकित्सककहाँ जानुको विकल्प हुँदैन । अलिकति पनि ढिलो भयो भने ज्यानै जाने खतरा हुन्छ ।

 

युवाअवस्थामा मुटुको भल्व विग्रने समस्या पनि हुन्छ । जसलाई मेडिकल भाषमा रेम्याटिजम डिजिज भन्ने गरिन्छ । बाथ, ज्वरोको समस्याले यस्तो डिजिज हुन्छ । र, विस्तारै भल्व नै ड्यामेज हुन जान्छ ।

यस्तो अवस्थामा मुटु ढुकढुकी तीब्र गतिमा बढेको अनुभुति हुन्छ । छातीमा हात राख्न यसको सहजै अनुभव गर्न सकिन्छ । छाती भारी भएर आउने, खुट्टा सुन्निने पनि समस्या हुन्छ । कसैकसैको पेट पनि फुलेर आउने गर्छ ।

मुटुको समस्या भएका मानिसको श्वासप्रश्वासमा पनि समस्या देखिन्छ । छिट्छिटो स्वास फुलेर आउछ भने मुटु रोग लागेको हुन सक्छ ।

कतिपयमा बंशाणुगत मुटु रोगको समस्या पनि हुन सक्छ । गर्भबाटै मुटुको समस्या बोकेर आएका बच्चाहरुको शारिरिक बृत्ती विकासमा समस्या हुने, हात खुट्टा वा पुरै शरीर पहेंलिएर जानेजस्ता समस्या देखिन्छन् । बंशाणुगत समस्याको कारण मुटु रोग भएमा बच्चाका तौल पनि नबढ्ने समस्या हुन्छ ।

खासगरी शरीरको तौल, सुगर, कोलेस्ट्रोलको मात्रालाई सन्तुलनमा नराख्दा जुनसुकै उमेरका मानिसलमा पनि मुटु रोगको अत्याधिक सम्भावना हुन्छ ।

अत्याधिक धुम्रपान, खैनी सेवन गर्ने मुटु रोगको उच्च जोखिममा हुन्छन् । विभिन्न अनुसन्धानले नै भनेको छ की अत्याधिक धुम्रपान सेवन गर्नेहरु ५० वर्षभन्दा कम उमेरबाटै मुटु रोगको शिकार हुने गर्छन् ।

हाम्रो शरीरमा धेरै अंग छन् । धेरै अंगहरु दुईवटा भएपनि मुटु एउटा मात्रै हुन्छ । मष्तिस्कको पनि दुई भाग हुन्छ।किड्नी,फोक्सो दुईवटा हुन्छ । कलेजो दायाँ बायाँ दुई भाग हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा मुटु मुठ्टी आकारको हुन्छ।मुटुमा चारवटा कोठा हुन्छन्, दुईवटा तल र दुईवटा माथि।

मुटुबाट दुईवटा नसा निस्किएका हुन्छन् जसमध्ये एउटा  टाउकोबाट आएको हुने गर्छ भने अर्को शरीरको तल्लो भागबाट आउँछ। तलबाट आउने नसाले फोहर रगत लिएर आउछ। यसरी आएको रगत मुटुको दायाँ भाग हुँदै फोक्सोमा जान्छ। फोक्सोमा पुगेपछि अक्सिजन युक्त रगत मुटुको देब्रे भागमा चारवटा नलि मार्फत फर्किन्छ। मुटुले पम्प गरिसकेपछि त्यो रगत शरीरभरी सञ्चार हुन्छ । स्वस्थ मुटुले यसरी काम  हुन्छ । स्वस्थ मुटु प्रतिमिनेट ६० देखि ९० पटक सम्म धड्किन्छ। भर्खर जन्मिएको बच्चाको १ मिनेटमा १ सय ४० पटक धड्किन्छ । उमेरसँगै मुटुको धडकन कम हुदै जान्छ।

मुटु स्वस्थ राख्ने कसरी राख्ने ?

 

शरीरको तौल नियन्त्रण हुनुपर्छ । अहिले सहरीया जिवनशैलीका कारणले शरीरको वजन एकदमै बढिरहेको छ । यसको लागि शारीरिक ब्यायम गर्नुपर्छ । यसको लगि कम्तिमा ३० मिनेट पसिना आउने गरि ब्यायम गर्नुपर्छ । तारेको भुटेको खानेकुराहरु सकेसम्म खान भएन ।कार्वोहाइड्रेट बढि हुने भात आलु गुलियो पदार्थहरु कम खानुपर्छ।

धुम्रपान र मद्धपानबाट टाढा रहनुपर्छ। चिन्तारहित जिन्दगी जिउने प्रयास गर्नुपर्छ।नियमित रुपमा स्वास्थ्य परिक्षण गर्नुपर्छ।

विशेष गरि ३५ वर्षभन्दा माथिको उमेर भएकाहरुले बर्षमा २ पटक स्वास्थ्य परिक्षण गर्नुपर्छ ।

यसैगरी सुगर र कोलस्ट्रोललाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ भने चिल्लो र बोसोजन्य खाना अनि मासु कम खानुपर्छ।

दौडादौडको दैनिकीले मानिसलाई भागिरहने-दौडिरहने बनाएको छ । यसले गर्दा मुटुको धडकन पनि बढ्न जान्छ । यसलाई पनि नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ । पर्याप्त मात्रामा सुत्नपर्छ । यदि सुताइ पुगेन भने मुटुको चालमा गडबढी हुन सक्छ । हरियो सागसब्जी फलफुल हरियो तरकारी भिटामिन भएका खानाहरु र स्वच्छ अनि ताजा खानेकुरामा बढि जोड दिनुपर्छ । साभार:सेतोपाटी

(डा भट्टराई त्रिवि शिक्षण अस्पतालका वरिष्ठ मुटु रोग विशेषज्ञ तथा उपप्राध्यापक हुन) 

वेदोखिलो धर्म मूलम् , धर्मो रक्षति रक्षितः

Chitwan Mutu Aspatal Pvt. Ltd

Chitwan Mutu Aspatal Pvt. Ltd (CMA) is a super specialty hospital in cardiology. It is a center of excellence for preventive and curative healthcare services. 

Our Services

Useful Links

Contact details

Email:
info@chitwanmutuaspatalcom.np

Phone:
056-598340 (Reception)
056-598341 (Office)

Location:
We are located at  Bharatpur Dursanchar Road, opposite of Traffic District Offic
© Copyright 2021 Chitwan Mutu Aspatal Pvt. Ltd. All Rights Reserved
chevron-down linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram